Biały Dunajec Bukowina Tatrzańska Białka Tatrzańska Poronin Zakopane

Tatry w swej budowie geologicznej posiadają bardzo zróżnicowane skały. Ich historia powstania jest bardzo odległa i działa się przeciągu paru set milionów lat.
Najwcześniejszymi spotykanymi dzisiaj skałami w Tatrach są skały krystaliczne powstałe głęboko pod ziemią w okresach dewonu i karbonu (410-290 mln lat temu) do których należą skały metamorficzne i magmowe.
Na nich ułożyły się skały osadowe powstałe w basenach morskich, które w erze mezozoicznej (250-66 mln lat temu) parokrotnie zalewały obszar tatrzański.

Aby sytuację jeszcze bardziej pogmatwać, to w kredzie na skały osadowe tatrzańskie nasunęły się z dalekiego południa potężne płaszczowiny kriżniańska i mniejsza choczańska, składające się ze skał osadowych powstałych w zupełnie innym miejscu.

Podczas tych ogromnych ruchów tektonicznych alpejskich, nastąpiło fałdowanie masywu, które niejednokrotnie "skomplikowało" budowę Tatr, tak, że nieraz można spotkać skały wcześniejsze leżące na skałach późniejszych (np. czapy krystaliczne)

W końcu w eocenie i oligocenie powstały ostatnie skały osadowe (m.in. wapienie numulitowe, flisz podhalański) przed wypiętrzeniem masywu Tatr.

warstwy skał:

flisz (powstały po fałdowaniu)
skały osadowe eoceńskie (powstały po fałdowaniu)
skały osadowe serii reglowej górnej (płaszczowina choczańska)
skały osadowe serii reglowej dolnej (płaszczowina kriżniańska)
skały osadowe serii wierchowej
skały przeobrażeniowe
skały przeobrażeniowe /skały magmowe/ skały przeobrażeniowe

Na wyniesione skały działała erozja, niszcząc wyższe warstwy i doprowadziła do odsłonięcia się z pod płaszczowin, skał osadowych powstałych w obszarze tatrzańskim oraz skał krystalicznych.

Dzięki temu, że Tatry wynosiły się wzdłuż wielkiego uskoku w jedną stronę, spowodowało to pochylenie warstw skalnych ku północy. W związku z tym dzisiejsze ułożenie warstw skalnych jest od południa (najstarszych) w stronę północną (najmłodszych): sk. krystaliczne - sk. osadowe tatrzańskie (tzw. wierchowe) - sk. osadowe nasuniętych płaszczowin kriżniańskich i choczańskich (tzw. reglowe) - sk. osadowe eoceńskie (powstałe w obszarze tatrzańskim, po fałdowaniu).

Epoka lodowcowa jest ostatnim okresem który znacznie wpłynął na dzisiejszy kształt Tatr.

W czasach tych nie powstały żadne skały, płaszczowiny, czy fałdy, które wcześniej odegrały bardzo ważną rolę, za to działalność niszcząca lodowców oraz następstwa i procesy po nich powstałe przyczyniły się do dzisiejszego ich wyglądu.

Okres lodowcowy zaczął się ok. 900 tyś lat temu. Tatry były zlodowacone trzykrotnie (są przypuszczenia o czwartym), gdzie pomiędzy nimi były okresy na tyle ciepłe, że lodowce zanikały. Następne zlodowacenia przeważnie zacierały ślady swoich poprzedników.

Ostatnie zlodowacenie w Tatrach (würm, bałtyckie) zaczęło się 75 tyś lat temu. W okresie tym było kilka wahań klimatycznych, które wyraziły się postojami, cofaniem i ponownym parciem lodowca. Ok. 10-11 tyś lat temu, lodowce ustąpiły z Tatr, ukształtowując obecny wygląd dolin i ścian tatrzańskich.

Okres holocenu miał o wiele mniejszy wpływ na kształtowanie się Tatr niż plejstocen. W dalszym ciągu postępowały procesy rozpoczęte w czasie glacjału na niezlodowaconych częściach Tatr, z tą różnicą, że stopniałe lodowce odsłoniły nowe obszary, jak kary i żłoby lodowcowe. Następowało:

- wietrzenie mrozowe
- odprowadzanie materiału zwietrzelinowego przez żleby w kierunku karów i żłobów dolinnych
- formowanie nowych i pogłębianie starych żlebów
- gromadzenie u wylotów żlebów grubych i drobnych okruchów piargowych i powstawanie stożków i hałd piargowych w karach i dnach dolinnych (przedtem spadały na lodowce)

Z typowych form charakterystycznych dla holocenu są:
- koryta aluwialne rzek i potoków(foto),
- starorzecza,
- terasy zalewowe
- torfy ,
- młode osuwiska i obrywy skalne ,
- pola żłobków krasowych
- pokrywy gliniaste w dnach dolin i na spłaszczeniach stokowych
- formy antropogeniczne,
- rowy grzbietowe .

Widać z tego, że największa rolę w holocenie odgrywają wody powierzchniowe, które wypełniły część kotłów polodowcowych i inne zagłębienia w skałach i morenach tworząc górskie jeziora, a potoki spływające dolinami w dół, pogłębiały je.

Wiele kotłów ma układ piętrowy lub są zawieszone, w związku z czym posiadają progi, gdzie wody wypływające z jezior tworzą wodospady. Inną przyczyną powstawania wodospadów jest wcinanie się potoków górskich w podłoże skalne i tam gdzie natrafiły na twardsze skały tworzyły się progi skalne często z wodospadami. W innych miejscach powstawały kotły wirowe, gdzie w miejscach zawirowania wód obracające się po dnie bloki skalne tworzyły okrągłe zagłębienia.

Wszystkie procesy wymienione powyżej przebiegają także w dniu dzisiejszym. Jednak nowym elementem przynajmniej ostatnich 200 lat jest działalność człowieka i przeobrażenia postępujące w wyniku jego działalności, jak:

- degradacja warstw skalnych i glebowych w pobliżu schronisk i szlaków turystycznych (np. kopuła Kasprowego Wierchu, zejście z Lodowej Przełęczy do Dol. Lodowej) (foto)

- wypas owiec, niszczenie roślinności, a tym samym pokrywy glegpwej przez osuwiska i spływy(degradacja stoków na Przednim i Zadnim Kamiennym, północne zbocze Dol. Jaworzynki)
- górnictwo, niszczenie lasów i tym samym pokrywy glebowej (Żleb pod Czerwienicą)
- zagospodarowanie terenów obiektami budowlanymi (Kasprowy Wierch, Łomnica, Śląski Dom)
inne, jak sztuczne ułatwienia na szlakach (łańcuchy, drabinki, wydrążone stopnie), celowe wysadzanie w powietrze pewnych elementów skalnych dla ułatwienia turystyki (Dol. Za Bramką, Orla Perć).

www.mount.cad.pl