Biały Dunajec Bukowina Tatrzańska Białka Tatrzańska Poronin Zakopane

2000 m2 (część dydaktyczna), 1000 m2 (część naukowa)

Otwarcia dla publiczności:

część dydaktyczna maj - wrzesień (poniedziałek - piątek; godz. 900-1500),

część naukowa udostępniana wyłącznie po uprzednim uzgodnieniu terminu zwiedzania

Historia:

Ogród Botaniczny im. Mariana Raciborskiego jest kontynuatorem tradycji trzech kolejnych Alpinariów, które istniały w Zakopanem w latach 1887-1953. Ich twórcami byli wybitni przedstawiciele świata nauki i kultury jak: prof. Marian Raciborski, Stanisław Witkiewicz (senior) oraz prof. Władysław Szafer. Do osób szczególnie zasłużonych dla powstania i funkcjonowania trzeciego Alpinarium (1919-1953), którego bezpośrednim sukcesorem jest Górski Ogród Botaniczny, należy zaliczyć Bronisławę Dłuską (siostrę Marii Skłodowskiej-Curie), prof. Konstantego Steckiego, Juliusza Zborowskiego oraz dr Zofię Radwańską-Paryską. Na obecnym miejscu Ogród istnieje od 1953 r. Zaczątek jego kolekcji stanowiło około 120 gatunków roślin przeniesionych z sąsiedniego Alpinarium, którego teren został przeznaczony pod zabudowę. Ogród, zwany na początku Ogrodem Roślin Tatrzańskich, a później Alpinarium Naukowo- Dydaktycznym, został otwarty dla zwiedzających od 1955 r., jako placówka Instytutu Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk. Opiekę nad tym obiektem sprawowały kolejno: Zofia Zwolińska (w latach 1953-69), dr Zofia Radwańska-Paryska (1970 r.) oraz mgr Anna Łobarzewska (1971-1989), staraniem której powierzchnia Ogrodu została powiększona o 1200 m2, a dotychczasowe Alpinarium uzyskało w 1983 r. status Ogrodu Botanicznego oraz aktualną nazwę Górski Ogród Botaniczny im. Mariana Raciborskiego.

Kolekcje:

Górski Ogród Botaniczny jest ogrodem regionalnym. Jego kolekcja liczy ponad 600 gatunków roślin tatrzańskich należących do 290 rodzajów i 72 rodzin. Wśród nich można zobaczyć najbardziej typowych przedstawicieli flory Tatr, jak np. liczne gatunki skalnic Saxifraga, goryczek Gentiana, limbę Pinus cembra, oraz szarotkę Leontopodium alpinum. W Ogrodzie zgromadzono niemal cały komplet endemitów i subendemitów zachodnio- i ogólnokarpackich oraz tatrzańskich (np. warzucha tatrzańska Cochlearia tatrae). Spośród paleoendemitów zachodniokarpackich wieku trzeciorzędowego na szczególną uwagę zasługują: skalnica tatrzańska Saxifraga wahlenbergii,ostróżka tatrzańska Delphinium oxysepalum oraz goździk lśniący Dianthus nitidus.

Bogata w gatunki jest kolekcja roślin prawnie chronionych. Liczy ona 65 gatunków objętych całkowitą lub częściową ochroną, co stanowi 29% wszystkich roślin chronionych w Polsce a 70 % spośród występujących w Tatrach i na Podtatrzu. Wśród nich są liczni przedstawiciele rodziny storczykowatych (np. obuwik pospolity Cypripedium calceolus, gółka długoostrogowa Gymnadenia conopsea), goryczki (np. goryczka wiosenna Gentiana verna, goryczka kropkowana G. punctata), widłaki (np. wroniec widlasty Huperzia selago), goździki (np. goździk lodowcowy Dianthus glacialis i endemiczny dla Karpat Zachodnich goździk wczesny D. praecox).

Szczególnie cenną kolekcję stanowią rzadkie, ginące i zagrożone gatunki w liczbie 24, zamieszczone na "czerwonych listach" flory Polski oraz flory Karpat. Do największych osobliwości w kolekcji Ogrodu należą m. in. traganek zwisłokwiatowy Astragalus penduliflorus,sasanka słowacka Pulsatilla slavica, sybaldia rozesłana Sibbaldia procumbens, sit trójłuskowy Juncus triglumis, a w szczególności nerecznica Villara Dryopteris villarii, której jedyna w obrębie całych Karpat, skrajnie mała populacja tatrzańska zginęła w ostatnich latach.

Ukształtowanie terenu Ogrodu i rozmieszczenie roślin odzwierciedla naturalny piętrowy układ roślinności w Tatrach. Podczas zaledwie półgodzinnej wycieczki, zwiedzający Ogród mogą zapoznać się z roślinnością leśną dolnego i górnego regla oraz wysokogórską roślinnością muraw, turni i skał, piargów, wyleżysk, ziołorośli i mszarników, charakterystycznych dla piętra halnego i turniowego. Zróżnicowanie podłoża w Ogrodzie na wapień i granit - przez analogię do zróżnicowania podłoża Tatr Zachodnich i Wysokich - stwarza odpowiednie warunki siedliskowe zarówno roślinom wapieniolubnym (np. goryczka krótkołodygowa Gentiana clusii,dębik ośmiopłatkowy Dryas octopetala), jak i unikającym wapienia (np. warzucha tatrzańska Cochlearia tatrae,starzec kraiński Senecio carniolicus). W kolekcji Ogrodu reprezentowane są również rzadko spotykane w Tatrach rośliny torfowiskowe (np. skalnica torfowiskowa Saxifraga hirculus, rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolia).

W Ogrodzie można obserwować szereg zjawisk i przystosowań typowych dla życia roślin w skrajnych warunkach górskich, m. in. żyworodność oraz różne formy wzrostu roślin, jak: postać poduszkowa, darniowa, różyczkowa, czy też typ wzrostu reprezentowany przez wysokogórskie krzewinki szpalerowe.

Działalność naukowa:

Badania naukowe koncentrują się wokół problematyki ekologii i biologii rzadkich, zagrożonych i endemicznych gatunków roślin górskich. Zmierzają one do wypracowania sposobów i metod skutecznej ochrony małych populacji tych gatunków in situ. Ogród spełnia również doniosą rolę w ochronie ex situ rzadkich, ginących i zagrożonych gatunków roślin górskich. Rozmnożone w Ogrodzie rzadkie gatunki służą jako materiał do badań porównawczych oraz jako materiał do ewentualnej reintrodukcji.

Działalność dydaktyczna:

W Górskim Ogrodzie Botanicznym odbywają co roku specjalistyczne praktyki studenci wydziału ogrodnictwa akademii rolniczych oraz praktyki naukowe studenci biologii z uniwersytetów krajowych i zagranicznych. W Ogrodzie prowadzone są zajęcia na temat flory Tatr i problemów jej ochrony w ramach kursów dla przewodników tatrzańskich oraz członków Straży Ochrony Przyrody.

Działalność popularyzatorska:

Górski Ogród Botaniczny zwiedza rocznie około 10 000 osób, w tym młodzież szkół podstawowych i średnich, turyści oraz miłośnicy roślin górskich zarówno z kraju jak i z zagranicy.

Kierownik:
doc. dr hab. Halina Piękoś-Mirkowa

źródło: Polskie Towarzystwo Ogrodów Botanicznych